VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ ĐẤU THẦU: KHI NÀO BỊ XỬ LÝ HÌNH SỰ?

Trong hoạt động đầu tư, xây dựng, mua sắm công và sử dụng nguồn vốn Nhà nước, đấu thầu là một khâu đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít vụ việc phát sinh từ việc cố tình can thiệp vào quá trình đấu thầu, thông đồng giữa các bên, làm sai lệch hồ sơ hoặc tạo lợi thế bất hợp pháp cho một nhà thầu.

Đáng chú ý, không phải mọi sai phạm trong đấu thầu đều bị xử lý hình sự. Tuy nhiên, nếu hành vi vi phạm đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm và gây hậu quả theo quy định của pháp luật, người thực hiện có thể phải đối mặt với trách nhiệm hình sự, thậm chí bị phạt tù.

1. Tội vi phạm quy định về đấu thầu là gì?

Bộ luật Hình sự quy định về Tội vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng. Đây là nhóm tội phạm xâm phạm hoạt động đúng đắn, minh bạch của quá trình đấu thầu, đồng thời có thể gây thiệt hại đáng kể đến tài sản, lợi ích của Nhà nước, tổ chức và cá nhân.

Hành vi vi phạm có thể xuất hiện ở nhiều giai đoạn khác nhau của một gói thầu, từ quá trình chuẩn bị, lập hồ sơ mời thầu, đánh giá hồ sơ dự thầu cho đến lựa chọn nhà thầu và ký kết, thực hiện hợp đồng.

Một số hành vi thường được đặt ra trong các vụ án đấu thầu gồm: can thiệp trái pháp luật vào hoạt động đấu thầu; thông thầu; gian lận; cản trở hoạt động đấu thầu; vi phạm quy định về bảo đảm công bằng, minh bạch trong đấu thầu; hoặc thực hiện những hành vi khác trái quy định nhằm làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu.

2. Thông thầu – hành vi đặc biệt đáng lưu ý

Trong thực tế, “thông thầu” là một trong những vấn đề thường được quan tâm khi xảy ra sai phạm trong đấu thầu.

Thông thầu có thể được hiểu một cách khái quát là việc các bên có sự thỏa thuận, móc nối hoặc phối hợp nhằm làm sai lệch tính cạnh tranh của quá trình lựa chọn nhà thầu.

Ví dụ, một số doanh nghiệp có thể thống nhất trước về việc doanh nghiệp nào sẽ trúng thầu; các doanh nghiệp còn lại tham gia chỉ mang tính hình thức; hoặc các bên phối hợp để tạo ra hồ sơ dự thầu nhằm giúp một nhà thầu đáp ứng các tiêu chí đã được “định hướng”.

Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý: để xác định một người có phạm tội hay không, cơ quan tiến hành tố tụng phải căn cứ vào hành vi cụ thể, vai trò của từng người, lỗi, hậu quả và các dấu hiệu pháp lý khác. Không thể chỉ dựa vào việc một người có liên quan đến một gói thầu để mặc nhiên kết luận người đó phạm tội.

3. Làm hồ sơ “được thiết kế” cho một nhà thầu có thể bị xử lý hình sự?

Một vấn đề thường gây tranh luận là việc xây dựng tiêu chí trong hồ sơ mời thầu theo hướng quá đặc thù, khiến chỉ một doanh nghiệp có khả năng đáp ứng.

Nếu việc xây dựng tiêu chí được thực hiện trái pháp luật, nhằm loại bỏ sự cạnh tranh hoặc tạo lợi thế bất hợp pháp cho một nhà thầu, người có liên quan có thể phải chịu trách nhiệm tùy thuộc vào tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi.

Trong những vụ án đấu thầu, cơ quan tố tụng thường phải làm rõ nhiều vấn đề: ai là người đề xuất tiêu chí; ai phê duyệt; tiêu chí có phù hợp với nhu cầu thực tế hay không; có sự trao đổi, thỏa thuận với nhà thầu hay không; quá trình đánh giá hồ sơ có khách quan không; và hành vi đó có gây thiệt hại hay không.

Do đó, việc đánh giá trách nhiệm hình sự phải dựa trên toàn bộ diễn biến của vụ việc, chứ không thể chỉ nhìn vào một tài liệu riêng lẻ.

4. Thiệt hại bao nhiêu thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Đây là câu hỏi rất nhiều người quan tâm.

Đối với tội danh này, yếu tố hậu quả nghiêm trọng có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự. Giá trị thiệt hại và các hậu quả thực tế của hành vi là những vấn đề cần được xác định bằng chứng cứ và phương pháp phù hợp.

Tuy nhiên, không nên hiểu đơn giản rằng cứ có chênh lệch giá hoặc có thiệt hại tài chính là chắc chắn cấu thành tội phạm.

Trong một vụ án cụ thể, cần xác định:

• Thiệt hại thực tế là bao nhiêu?
• Thiệt hại phát sinh trực tiếp từ hành vi vi phạm nào?
• Ai là người thực hiện hành vi?
• Người đó có lỗi cố ý hay không?
• Người đó giữ vai trò gì trong vụ việc?
• Có sự thỏa thuận, chỉ đạo hoặc thông đồng hay không?
• Khoản thiệt hại có được xác định bằng căn cứ pháp lý và chứng cứ hợp pháp hay không?

Đây là những vấn đề có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định một người có bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay không và mức hình phạt cụ thể.

5. Không phải cứ là thành viên tổ chuyên gia, tổ thẩm định là phải chịu trách nhiệm hình sự

Trong một vụ án đấu thầu, có thể có rất nhiều người tham gia: người đứng đầu đơn vị, chủ đầu tư, bên mời thầu, tổ chuyên gia, tổ thẩm định, cán bộ phụ trách chuyên môn, nhà thầu và những cá nhân có liên quan.

Mỗi người có thể có nhiệm vụ và quyền hạn khác nhau.

Vì vậy, việc một cá nhân ký vào một tài liệu trong quá trình đấu thầu chưa đủ để khẳng định họ là đồng phạm hoặc phải chịu trách nhiệm hình sự.

Cơ quan tiến hành tố tụng cần chứng minh vai trò, nhận thức và hành vi cụ thể của từng người.

Đặc biệt, cần phân biệt giữa:

Sai sót nghiệp vụ – vi phạm hành chính – vi phạm kỷ luật – vi phạm pháp luật đấu thầu – và hành vi cấu thành tội phạm.

Đây là ranh giới rất quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án.

6. Người giúp sức có thể bị xử lý như thế nào?

Một vụ án đấu thầu có thể không chỉ có người trực tiếp thực hiện hành vi mà còn có những người tham gia với vai trò khác nhau.

Có người chỉ đạo, người thực hành, người tổ chức, người giúp sức hoặc người có hành vi hỗ trợ cho quá trình phạm tội.

Nếu có đủ căn cứ xác định một người cố ý tham gia vào việc thực hiện tội phạm với vai trò đồng phạm thì người đó có thể phải chịu trách nhiệm hình sự tương ứng với hành vi và vai trò của mình.

Tuy nhiên, mức độ trách nhiệm của từng người không nhất thiết giống nhau.

Việc phân hóa vai trò đồng phạm là vấn đề đặc biệt quan trọng để bảo đảm nguyên tắc xử lý đúng người, đúng hành vi và đúng mức độ nguy hiểm cho xã hội.

7. Khi bị điều tra về sai phạm đấu thầu, cần làm gì?

Khi một cá nhân hoặc doanh nghiệp nhận được yêu cầu làm việc từ cơ quan điều tra liên quan đến một vụ án đấu thầu, việc đầu tiên cần làm là bình tĩnh và xác định chính xác tư cách tố tụng của mình.

Một người có thể được triệu tập với tư cách người làm chứng, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố hoặc người bị buộc tội.

Mỗi tư cách tố tụng có quyền và nghĩa vụ khác nhau.

Người liên quan cũng cần rà soát lại toàn bộ hồ sơ, tài liệu và quá trình tham gia đấu thầu; xác định những tài liệu mình đã ký; những chỉ đạo đã nhận; quá trình trao đổi với các bên; cũng như các công việc thực tế đã thực hiện.

Đặc biệt, không nên tự ý tiêu hủy, sửa chữa hoặc làm thay đổi tài liệu liên quan đến vụ việc. Những hành động này có thể làm phát sinh thêm những rủi ro pháp lý nghiêm trọng.

8. Vai trò của luật sư trong các vụ án đấu thầu

Các vụ án liên quan đến đấu thầu thường có hồ sơ rất lớn, nhiều tài liệu chuyên môn và nhiều chủ thể tham gia.

Luật sư có thể hỗ trợ thân chủ:

• Xác định tư cách tố tụng và quyền, nghĩa vụ liên quan.
• Phân tích dấu hiệu cấu thành tội phạm.
• Đánh giá vai trò của từng cá nhân trong vụ việc.
• Rà soát hồ sơ đấu thầu và tài liệu chứng minh.
• Phân tích vấn đề thiệt hại và quan hệ nhân quả.
• Tham gia các buổi làm việc, hỏi cung theo quy định pháp luật.
• Thu thập, kiểm tra và đề nghị xem xét các chứng cứ có lợi.
• Đề xuất các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự khi có căn cứ.
• Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội trong suốt quá trình tố tụng.

Đặc biệt, luật sư cần làm rõ liệu hành vi bị cáo buộc thực sự đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu của tội phạm hay chỉ là sai phạm về thủ tục, nghiệp vụ hoặc quản lý.

9. Doanh nghiệp cần làm gì để hạn chế rủi ro hình sự?

Đối với doanh nghiệp thường xuyên tham gia đấu thầu, phòng ngừa rủi ro pháp lý cần được thực hiện ngay từ đầu.

Doanh nghiệp nên xây dựng quy trình kiểm soát nội bộ rõ ràng; lưu trữ đầy đủ hồ sơ; kiểm soát việc trao đổi với chủ đầu tư, bên mời thầu và các nhà thầu khác; bảo đảm tính trung thực của hồ sơ dự thầu; đồng thời hạn chế những thỏa thuận có thể bị hiểu là nhằm làm sai lệch kết quả đấu thầu.

Đối với cá nhân có trách nhiệm phê duyệt hoặc tham gia quá trình đấu thầu, cần đặc biệt thận trọng khi ký hồ sơ và quyết định lựa chọn nhà thầu.

Một chữ ký trong hồ sơ đấu thầu có thể trở thành chứng cứ quan trọng trong một vụ án nếu đằng sau đó là hành vi cố ý vi phạm pháp luật.

LUẬT ĐỖ GIA VIỆT – TƯ VẤN, HỖ TRỢ PHÁP LÝ

Vi phạm quy định về đấu thầu là lĩnh vực pháp lý phức tạp, đòi hỏi phải đánh giá đồng thời quy định về đấu thầu, pháp luật hình sự, chứng cứ, thiệt hại và vai trò của từng cá nhân.

Nếu bạn hoặc doanh nghiệp đang bị thanh tra, kiểm tra, xác minh hoặc điều tra liên quan đến một vụ việc đấu thầu, việc tham vấn luật sư ngay từ giai đoạn đầu có thể giúp xác định đúng vấn đề pháp lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp và hạn chế những rủi ro không đáng có.

LUẬT ĐỖ GIA VIỆT – ĐỒNG HÀNH CÙNG KHÁCH HÀNG TRONG CÁC VẤN ĐỀ PHÁP LÝ.

Lưu ý: Nội dung trên mang tính chất cung cấp thông tin pháp luật chung. Việc một hành vi có cấu thành tội phạm hay không phải được đánh giá dựa trên hồ sơ, chứng cứ và tình tiết cụ thể của từng vụ việc.