Cải cách mô hình tố tụng tranh tụng

CẢI CÁCH MÔ HÌNH TỐ TỤNG TRANH TỤNG: HƯỚNG ĐI TẤT YẾU CHO MỘT NỀN TƯ PHÁP MINH BẠCH, CÔNG BẰNG VÀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI

Trong tiến trình cải cách tư pháp tại Việt Nam, việc chuyển dịch và hoàn thiện mô hình tố tụng hình sự (TTHS) luôn là tâm điểm thu hút sự chú ý của giới học thuật lẫn các luật sư thực vụ. Đặc biệt, bài nghiên cứu trên Tạp chí Luật sư Việt Nam gần đây về các mô hình tố tụng trên thế giới và kiến nghị nâng cao chất lượng tố tụng tranh tụng đã tạo ra một diễn đàn thảo luận sôi nổi.

Làm thế nào để xây dựng một cơ chế tố tụng mà ở đó, tiếng nói của bên bào chữa thực sự có trọng lượng ngang bằng với bên buộc tội? Làm sao để phán quyết của Tòa án không bị định hình sẵn từ giai đoạn điều tra mà là kết quả của một quá trình tranh tụng sòng phẳng, công khai tại phiên tòa? Đây không chỉ là những câu hỏi mang tính kỹ thuật pháp lý, mà còn là nền tảng cốt lõi để bảo vệ quyền con người, quyền công dân và xây dựng nhà nước pháp quyền.

1. Nhìn lại các mô hình tố tụng hình sự trên thế giới

Để tìm ra lộ trình cải cách phù hợp cho Việt Nam, việc phân tích ưu và nhược điểm của hai mô hình tố tụng kinh điển trên thế giới là vô cùng cần thiết: Mô hình xét hỏi (Inquisitorial System) và Mô hình tranh tụng (Adversarial System).

Mô hình xét hỏi (Dòng pháp luật Dân sự – Civil Law)

Phổ biến tại các quốc gia như Pháp, Đức, và có ảnh hưởng sâu sắc đến hệ thống pháp luật Việt Nam truyền thống.

• Đặc điểm: Thẩm phán đóng vai trò chủ đạo, chủ động điều tra, thu thập chứng cứ và hỏi các bên tại phiên tòa. Hồ sơ vụ án được xây dựng rất dày dặn từ giai đoạn tiền xét xử (điều tra, truy tố).

• Hạn chế: Dễ dẫn đến tâm lý “án tại hồ sơ”. Khi Thẩm phán quá lệ thuộc vào các tài liệu do Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát cung cấp, phiên tòa dễ trở thành một buổi “hợp thức hóa” hồ sơ, làm giảm vai trò và tiếng nói tranh tụng của Luật sư.

Mô hình tranh tụng (Dòng pháp luật Thông luật – Common Law)

Được áp dụng tại Anh, Mỹ và các nước thuộc khối liên bang.

• Đặc điểm: Phiên tòa là một “cuộc đấu” sòng phẳng giữa hai bên: Bên buộc tội (Công tố viên) và Bên bào chữa (Luật sư). Thẩm phán đóng vai trò như một trọng tài độc lập, khách quan, chỉ đưa ra phán quyết dựa trên những chứng cứ được xuất trình và tranh tụng công khai tại tòa.

• Ưu điểm: Tối đa hóa quyền bào chữa, giảm thiểu rủi ro oan sai và đảm bảo tính minh bạch tuyệt đối nhờ nguyên tắc “bình đẳng vũ khí” (Equality of arms).

Xu hướng hội tụ tư pháp toàn cầu: Các quốc gia có truyền thống xét hỏi (như Nhật Bản, Hàn Quốc) đang cải cách mạnh mẽ theo hướng tiếp thu các yếu tố cốt lõi của mô hình tranh tụng nhằm nâng cao tính dân chủ và bảo vệ quyền con người hiệu quả hơn.

2. Thực trạng tranh tụng trong tố tụng hình sự Việt Nam

Việt Nam đã có những bước tiến lớn khi Bộ luật TTHS 2015 chính thức ghi nhận “Tranh tụng trong xét xử được bảo đảm” là một nguyên tắc cơ bản (Điều 26). Tuy nhiên, từ nguyên tắc trên văn bản đến thực tiễn phòng xử án vẫn còn một khoảng cách đáng kể.

• Tình trạng “án tại hồ sơ” chưa được giải quyết triệt để: Nhiều phiên tòa vẫn dành phần lớn thời gian cho việc công bố bản cáo trạng và đọc lại các biên bản lời khai có sẵn. Các chứng cứ, tài liệu mới do Luật sư xuất trình tại tòa đôi khi chưa được hội đồng xét xử đánh giá một cách thấu đáo.

• Sự bất bình đẳng về vị thế (“Bình đẳng vũ khí”): Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát nắm giữ quyền lực nhà nước với công cụ cưỡng chế mạnh mẽ để thu thập chứng cứ. Trong khi đó, Luật sư gặp rất nhiều rào cản trong việc tiếp cận người bị tạm giữ, tạm giam, xác minh nguồn chứng cứ gỡ tội, hoặc thu thập các tài liệu mật.

• Chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên: Đôi khi, phần tranh luận tại tòa giữa Kiểm sát viên và Luật sư vẫn mang tính hình thức. Việc đối đáp lại các luận điểm của Luật sư có lúc còn né tránh, chưa đi thẳng vào bản chất của chứng cứ hay các tình tiết giảm nhẹ.

3. Kiến nghị nâng cao chất lượng tố tụng tranh tụng tại Việt Nam

Để thúc đẩy nền tố tụng minh bạch và thực chất, giới luật sư hình sự và các nhà nghiên cứu đã đưa ra các nhóm giải pháp mang tính đồng bộ:

Thay đổi tư duy lập pháp: Lấy phiên tòa làm trung tâm

Mọi chứng cứ có giá trị buộc tội hoặc gỡ tội phải được xuất trình, kiểm tra và tranh tụng trực tiếp tại phiên tòa. Lời khai tại Cơ quan điều tra chỉ mang tính chất tham khảo; nếu bị cáo phản cung tại tòa và có căn cứ hợp lý, Hội đồng xét xử phải dựa trên kết quả tranh tụng công khai để ra phán quyết, thay vì mặc nhiên sử dụng lời khai cũ trong hồ sơ.

Đảm bảo quyền “Bình đẳng vũ khí” cho Luật sư

• Mở rộng quyền tự thu thập chứng cứ: Luật sư cần được pháp luật trao quyền chủ động hơn trong việc tiếp cận các hiện trường, yêu cầu cơ quan/tổ chức cung cấp tài liệu bảo mật liên quan đến vụ án mà không cần thông qua sự phê duyệt khắt khe của cơ quan tiến hành tố tụng.

• Bảo đảm quyền có mặt của Luật sư: Cần luật hóa việc bắt buộc phải có sự tham gia của Luật sư ngay từ lần lấy lời khai đầu tiên của người bị bắt, bị tạm giữ để ngăn ngừa triệt để tình trạng bức cung, nhục hình.

Nâng cao vai trò “Trọng tài khách quan” của Tòa án

Thẩm phán cần chuyển dịch vai trò từ “người xét hỏi chủ động” sang “người điều phối và lắng nghe”. Tòa án phải thực sự độc lập, không chịu áp lực từ các chỉ tiêu phá án của cơ quan điều tra hay chỉ tiêu truy tố của Viện kiểm sát. Phán quyết của Tòa phải lập luận dựa trên kết quả tranh tụng: Những luận điểm nào của Luật sư bị bác bỏ thì phải nêu rõ lý do trong bản án.

4. Ý nghĩa đối với việc bảo vệ quyền con người và quyền công dân

Cải cách mô hình tố tụng tranh tụng không phải là một đặc quyền dành riêng cho giới luật sư, mà là tấm khiên bảo vệ tối cao cho mỗi công dân trước quyền lực tư pháp.

Khi chất lượng tranh tụng được nâng cao, xác suất xảy ra các vụ án oan sai chấn động dư luận sẽ giảm xuống mức tối thiểu. Quyền con người của bị can, bị cáo được tôn trọng ngay cả khi họ đang đối mặt với sự phán xét của pháp luật. Đồng thời, một nền tư pháp tranh tụng minh bạch sẽ củng cố niềm tin tuyệt đối của người dân vào công lý, tạo dựng môi trường pháp lý an toàn và tiến bộ.

KẾT LUẬN

Cải cách mô hình tố tụng hình sự theo hướng tăng cường tính tranh tụng là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự dũng cảm thay đổi tư duy từ chính các cơ quan tiến hành tố tụng. Những kiến nghị khoa học trên Tạp chí Luật sư Việt Nam chính là tiếng nói trách nhiệm của giới luật sư — những người trực tiếp đứng ở tuyến đầu bảo vệ công lý. Chỉ khi tranh tụng thực chất trở thành linh hồn của mỗi phiên tòa, nền tư pháp Việt Nam mới thực sự chuyển mình, trở thành điểm tựa vững chắc cho quyền con người và quyền công dân trong kỷ nguyên mới.

Theo bạn, rào cản lớn nhất hiện nay khiến các Thẩm phán tại Việt Nam chưa thể hoàn toàn chuyển sang vai trò “trọng tài độc lập” trong các phiên tòa là gì?