QUYỀN TỰ BÀO CHỮA HOẶC NHỜ LUẬT SƯ: ĐIỀU NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI CẦN BIẾT

Khi bị bắt, bị tạm giữ, khởi tố hoặc đưa ra xét xử, nhiều người rơi vào trạng thái hoang mang, lo sợ và không biết mình có quyền gì. Một trong những quyền quan trọng nhất được pháp luật ghi nhận là quyền tự bào chữa hoặc nhờ luật sư. Đây không chỉ là quyền được trình bày ý kiến, mà còn là cơ chế giúp người bị buộc tội bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong suốt quá trình tố tụng hình sự.

1. Quyền bào chữa được pháp luật bảo đảm

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 ghi nhận nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội. Theo đó, người bị buộc tội có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa theo quy định của pháp luật.

Người bị buộc tội bao gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can và bị cáo. Tùy từng tư cách tố tụng, pháp luật quy định những quyền cụ thể tương ứng.

Quyền bào chữa nhằm bảo đảm người bị buộc tội có cơ hội trình bày sự việc, đưa ra chứng cứ, phản bác những nội dung buộc tội chưa chính xác và đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét đầy đủ cả chứng cứ buộc tội lẫn chứng cứ gỡ tội.

Điều quan trọng cần hiểu: Bị khởi tố hoặc bị đưa ra xét xử không đồng nghĩa với việc một người đã chắc chắn có tội. Việc có tội hay không phải được xác định theo trình tự tố tụng và trên cơ sở chứng cứ được đánh giá theo quy định pháp luật.

2. Tự bào chữa là gì?

Tự bào chữa là việc người bị buộc tội trực tiếp thực hiện các quyền pháp lý để bảo vệ mình trong vụ án hình sự.

Tùy giai đoạn tố tụng, người bị buộc tội có thể thực hiện các quyền như:

• Trình bày lời khai, ý kiến về hành vi bị cáo buộc.
• Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật và yêu cầu.
• Trình bày những tình tiết chứng minh mình không phạm tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
• Đề nghị kiểm tra, đánh giá chứng cứ.
• Tranh luận tại phiên tòa.
• Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng theo quy định.
• Đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng xem xét các tình tiết có lợi.

Tự bào chữa là quyền hợp pháp, nhưng không có nghĩa người bị buộc tội phải tự mình giải quyết mọi vấn đề pháp lý. Các vụ án hình sự thường liên quan đến quy định chuyên môn, chứng cứ, giám định, định giá, thủ tục điều tra và thời hạn tố tụng. Vì vậy, việc có luật sư đồng hành có thể giúp người bị buộc tội hiểu rõ hơn về quyền của mình và hạn chế những sai sót trong quá trình bảo vệ.

3. Nhờ luật sư bào chữa mang lại những hỗ trợ gì?

Theo Điều 72 Bộ luật Tố tụng hình sự, người bào chữa có thể là luật sư, người đại diện của người bị buộc tội, bào chữa viên nhân dân hoặc trợ giúp viên pháp lý trong trường hợp thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Trong thực tiễn, luật sư là người bào chữa phổ biến trong các vụ án hình sự.

Khi được mời tham gia, luật sư có thể hỗ trợ người bị buộc tội ở nhiều phương diện:

Thứ nhất, giải thích quyền và nghĩa vụ

Luật sư giúp người bị buộc tội hiểu rõ mình đang ở giai đoạn nào: xác minh, điều tra, truy tố hay xét xử; những quyền nào được thực hiện và những nghĩa vụ nào phải chấp hành.

Việc hiểu đúng tư cách tố tụng giúp tránh nhầm lẫn giữa giấy mời làm việc, giấy triệu tập, quyết định tạm giữ, quyết định khởi tố hoặc các quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn.

Thứ hai, tham gia các hoạt động tố tụng theo quy định

Người bào chữa có quyền gặp, hỏi người bị buộc tội; có mặt khi lấy lời khai người bị bắt, người bị tạm giữ, khi hỏi cung bị can và thực hiện các quyền khác theo Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự.

Luật sư cũng có thể tham gia một số hoạt động điều tra, đề nghị cơ quan có thẩm quyền thực hiện các hoạt động tố tụng cần thiết và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội trong phạm vi pháp luật cho phép.

Thứ ba, kiểm tra và đánh giá chứng cứ

Trong nhiều vụ án, vấn đề quyết định không chỉ nằm ở lời khai mà còn ở tài liệu, dữ liệu điện tử, camera, tin nhắn, hợp đồng, chứng từ, kết luận giám định, kết quả định giá tài sản và lời khai của những người liên quan.

Luật sư có thể hỗ trợ rà soát các tài liệu này, phát hiện những điểm mâu thuẫn, những tình tiết chưa được làm rõ hoặc những vấn đề cần đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá.

Thứ tư, xây dựng phương án bào chữa

Phương án bào chữa phải dựa trên hồ sơ, chứng cứ và diễn biến thực tế của vụ án. Tùy trường hợp, luật sư có thể tập trung vào việc chứng minh không có hành vi phạm tội, không đủ yếu tố cấu thành tội phạm, xác định đúng vai trò của từng người, làm rõ tình tiết giảm nhẹ hoặc đề nghị áp dụng chính sách hình sự phù hợp.

Luật sư không thể cam kết chắc chắn kết quả vụ án, nhưng có trách nhiệm thực hiện hoạt động nghề nghiệp trong phạm vi pháp luật và bảo vệ tốt nhất quyền, lợi ích hợp pháp của người được bào chữa.

4. Người bị buộc tội có quyền không tự buộc tội mình

Một nội dung đặc biệt quan trọng là người bị buộc tội không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội.

Quyền này không đồng nghĩa với việc người bị buộc tội được cản trở hoạt động điều tra, tiêu hủy chứng cứ hoặc thực hiện hành vi trái pháp luật. Tuy nhiên, người bị buộc tội có quyền trình bày ý kiến, giải thích sự việc và thực hiện quyền bào chữa theo đúng quy định.

Trong quá trình làm việc, cần chú ý:

• Đọc kỹ biên bản trước khi ký.
• Yêu cầu sửa chữa, bổ sung nếu nội dung ghi nhận không đúng ý kiến của mình.
• Không ký vào tài liệu chưa đọc hoặc chưa hiểu rõ.
• Không tự ý làm giả, sửa chữa, tiêu hủy chứng cứ.
• Chủ động đề nghị luật sư tư vấn khi có vấn đề chưa rõ.

Việc giữ bình tĩnh, trình bày trung thực trong phạm vi quyền và nghĩa vụ pháp luật là điều cần thiết để hạn chế phát sinh bất lợi.

5. Khi nào nên mời luật sư?

Người bị buộc tội và gia đình nên cân nhắc liên hệ luật sư sớm trong các trường hợp:

• Bị mời làm việc liên quan đến dấu hiệu tội phạm.
• Bị bắt, bị tạm giữ hoặc bị áp dụng biện pháp ngăn chặn.
• Nhận quyết định khởi tố bị can.
• Bị điều tra về các tội danh có mức hình phạt nghiêm khắc.
• Có tranh chấp về lời khai, chứng cứ, giám định hoặc định giá.
• Có nguy cơ bị quy kết vai trò đồng phạm.
• Cần khiếu nại quyết định hoặc hành vi tố tụng.
• Vụ án đã chuyển sang giai đoạn truy tố, xét xử.

Mời luật sư sớm không có nghĩa là thừa nhận có tội. Đây là cách để người bị buộc tội chủ động tiếp cận thông tin pháp lý, bảo vệ quyền lợi và chuẩn bị phương án phù hợp.

6. Trường hợp nào được chỉ định người bào chữa?

Pháp luật tố tụng hình sự quy định một số trường hợp cơ quan có thẩm quyền phải chỉ định người bào chữa nhằm bảo đảm quyền bào chữa, chẳng hạn khi người bị buộc tội bị truy tố về tội có mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình; người có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa, người có nhược điểm về tâm thần hoặc là người dưới 18 tuổi, theo điều kiện luật định.

Ngoài ra, người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có thể được cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý miễn phí theo quy định. Cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm giải thích quyền được trợ giúp pháp lý trong trường hợp pháp luật yêu cầu.

7. Một số lưu ý khi lựa chọn luật sư hình sự

Khi nhờ luật sư, người bị buộc tội hoặc gia đình nên:

1. Cung cấp thông tin trung thực, kể cả những tình tiết bất lợi để luật sư đánh giá toàn diện.
2. Chuẩn bị tài liệu liên quan như giấy triệu tập, quyết định tố tụng, hợp đồng, tin nhắn, hình ảnh, video hoặc chứng từ.
3. Trao đổi rõ phạm vi công việc, giai đoạn tố tụng và chi phí dịch vụ.
4. Không tin vào cam kết chắc chắn về kết quả như “chắc chắn trắng án” hoặc “chắc chắn được giảm án”.
5. Ưu tiên luật sư có chuyên môn và kinh nghiệm tố tụng hình sự, có khả năng trực tiếp làm việc với hồ sơ và cơ quan tiến hành tố tụng.

Kết luận

Quyền tự bào chữa hoặc nhờ luật sư là một trong những quyền quan trọng nhất của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự. Hiểu đúng quyền này giúp người bị buộc tội chủ động hơn trong việc trình bày, cung cấp chứng cứ, phản bác nội dung chưa chính xác và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Trong mọi trường hợp, người bị buộc tội cần nhớ rằng: không nên hoảng loạn, không tự ý xử lý chứng cứ và không bỏ qua quyền được tư vấn, bào chữa theo pháp luật.